Hoe wordt het Sinterklaasfeest van alle Nederlanders?

8195545153_eb52114f22_z

Nu de pepernoten weer in de schappen liggen, kijken veel mensen op tegen opnieuw een maandenlange discussie over Zwarte Piet. Hoe lossen we het probleem op? 

Door Michiel Hulshof en Menno van der Veen 

Als de Sint op 14 november in Meppel arriveert, ziet hij een verdeeld land. Op scholen in de provincie blijft Zwarte Piet welkom, maar in de vier grote steden wordt hij geweerd. En terwijl kinderzender Nickolodeon gaat voor ongeschminkte Pieten, houden de marskramers van Blokker onverdroten vast aan zwart. Biedt de wetenschap uitkomst?

Volgens cultuurhistorica Claire Weeda is het herleiden van Zwarte Piet tot Oud-Germaanse tradities van Wodanverering zinloos. ‘Die oerpiet zal je niet vinden’, voorspelt ze. Zwarte Piet is een invented tradition die pas sinds de negentiende eeuw bestaat en waarin verschillende elementen samenkomen – van de historische strijd tegen de Moren via Zwarte Klazen tot hofslaven. ‘Bovendien is Piet voortdurend geëvolueerd’. Weeda noemt Zwarte Piet een voorbeeld van ‘contested memory’: de ene groep zegt dat Piet uit een racistisch gebruik voortkomt, terwijl de andere groep beweert dat het een gezellige kindertraditie is. ‘Je kan niet zeggen dat de ene herinnering klopt en de andere niet.’ Hoe dan ook denkt Weeda dat Zwarte Piet verdwijnt. ‘Ik geef hem nog tien jaar.’

De Nederlandse commercie heeft Zwarte Piet eind negentiende eeuw omarmd, zegt kunsthistoricus Elmer Kolfin. ‘Zij hebben hem tot reclamefiguur gemaakt, een logo voor op pakpapier. Hij is grafisch heel dankbaar met zijn zwarte kleur en karikaturaal uiterlijk van grote lippen, platte neus en krullenpruik.’ De commercie heeft nog altijd een belangrijke rol bij het modelleren van de kindervriend. ‘Hun beleid bepaalt mede de toekomst van Piet.’ Volgens Kolfin biedt het bekende Sinterklaasverhaal waarin Piet roetvegen heeft van de rit door de schoorsteen, het meeste houvast.

Peter Jan Margry, hoogleraar Europese etnologie: ‘Ook als er historisch gezien geen reden is tot afschaffing, past Piet past niet meer in de moderne samenleving. Hij is een probleem geworden.’ De overheid hoeft niets te doen, vindt hij. ‘De oplossing is langzame transformatie. De samenleving zoekt zelf een oplossing. Ik heb zelden een actie gezien die meteen zoveel effect had.’ De sleutel ligt volgens Margry in handen van de scholen: ‘Als zij hun pietenbeleid aanpassen, verandert de jeugdherinnering aan Piet vanzelf.’

Hoogleraar bestuurskunde Gjalt de Graaf, ziet de Pietendiscussie als een ‘dialogue of the deaf’, waarbij tegenstanders gevangen zitten in hun eigen narratief. In het eerste dominante narratief vrezen voorstanders van het Sintfeest dat hun heerlijk avondje wordt afgepakt, volgens het tweede narratief zijn alle Zwarte Piet-verdedigers racisten. Anders gezegd: de ene groep is vóór Sinterklaas, de andere tegen Zwarte Piet. De Graaf: ‘Het heeft geen zin een commissie in het leven te roepen die over het uiterlijk van Piet nadenkt. Eerst moeten mensen zich bewust worden van het narratief waarin ze gevangen zitten.’ Collega-bestuurskundigen Jeroen Rodenberg en Pieter Wagenaar vullen hem aan. Zij onderscheiden nog een derde narratief, waarin Sinterklaas vooral gezien wordt als een kinderfeest. ‘Dat narratief wordt gebruikt om bezwaren van tegenstanders van Zwarte Piet te bagatelliseren: het gaat per slot van rekening om een kinderfeestje. Wie zou al die kinderen verdriet willen doen door Zwarte Piet af te schaffen?’ Volgens hen kan dit narratief zo worden aangepast dat het oplossing biedt. ‘Als Sinterklaas in de eerste plaats een fantastisch feest is voor kinderen, ligt het voor de hand Piet zo vorm te geven dat zijn uiterlijk geen enkel kind kwetst.’

Volgens hoogleraar diversiteit en integratie Halleh Ghorashi vormt de Pietendiscussie een strijd om het Nederlanderschap tussen ‘de gevestigden’ en ‘de buitenstaanders’. ‘De gevestigden vinden elke claim die de traditie verandert een bedreiging. De buitenstaanders vinden dat hun geschiedenis ook een plek moet krijgen. Wanneer de gevestigde meerderheid geen verandering toelaat, is sprake van uitsluiting.’ De oplossing komt volgens Ghorashi alleen tot stand als we erkennen dat ‘diverse groepen het Nederlandse burgerschap delen, en dat die groepen zich verschillend tot de Nederlandse geschiedenis verhouden. Het is daarom nodig ons te verdiepen en verplaatsen in elkaars gevoeligheden ten opzichte van de geschiedenis.’

Om dat te bereiken stelt informaticus Tibor Bosse een variant op de ‘virtual reality exposure therapy’ voor. ‘We kunnen een game ontwikkelen waarmee je iemand letterlijk in de schoenen van de ander plaatst. Zo kan je ervaren hoe het is om racistisch bejegend te worden. Dat kan zeer realistisch overkomen. Omgekeerd kunnen anderen ervaren hoe het voelt als een traditie opeens wordt afgepakt.’ Deze vorm van therapie wordt momenteel gebruikt bij patiënten met angststoornissen – met uitstekend resultaat.

Nico van Straalen, hoogleraar ecologie en evolutie, ziet in de Pietendiscussie een typisch voorbeeld van ‘culturele evolutie’, een fenomeen waarbij groepen elkaars gedrag imiteren en daaraan hun identiteit ontlenen. ‘Je ziet het ook bij hooligans. Brave huisvaders trekken een T-shirt aan en nemen ineens de codes van de groep over’. Culturele evolutie is enorm hardnekkig, zelfs als het gedrag evident schadelijk is. Van Straalen noemt het beruchte voorbeeld van het Fore-volk in Nieuw Guinea dat de gewoonte had hersenen van overleden (groot)ouders op te eten. Hierdoor liepen ze de gevreesde hersenziekte Kuru op. ‘Desondanks viel de traditie nauwelijks uit te bannen.’ Eigenlijk ziet Van Straalen maar twee oplossingen. De eerste is het scheiden van de groepen ‘zoals we bij de harde kernen van Ajax en Feyenoord doen’. De andere is een lange termijn oplossing: migratie tussen de twee groepen. ‘Om het gechargeerd te zeggen: meer gemengde huwelijken lossen het probleem uiteindelijk ook op.’

Virtual reality specialist Robert Belleman heeft een iets snellere oplossing waarmee hij de Sinterklaasoptocht met augmented reality in één klap de eenentwintigste eeuw in trekt. ‘We plakken elke Piet in de optocht een QR-code op het voorhoofd. Door de Pieten-app te starten, kun je Piet door je telefoon bekijken en fotograferen in de kleur die jij wil.’ Bijkomend voordeel: Piet hoeft zich nu niet meer te schminken, en ook Sinterklaas kan een ander kleurtje krijgen.