Hoe voorkomen we een Brexit?

414918350_e617f14b36_z

Dit jaar stemmen de Britten over hun toekomst binnen de Europese Unie. Hoe zorgen we ervoor dat het Verenigd Koninkrijk in Europa blijft?

Door Michiel Hulshof en Esther de Roos

Volgens de laatste peilingen liggen de naysayers aan kop: 43 procent van de Britten wil dat hun land uit de EU stapt, terwijl slechts 36 procent wil dat het Verenigd Koninkrijk blijft. De overige rest heeft nog geen keuze gemaakt.

Volgens hoogleraar evolutionaire biologie Nico van Straalen kunnen we het Britse lidmaatschap van de EU vergelijken met het probleem van een symbiose in de biologie. Daarbij leven twee organismen van verschillende soorten langdurig met elkaar samen. ‘Waarom zouden twee soorten een relatie aangaan als ze ieder afzonderlijk ook kunnen leven?’, vraagt Van Straalen. Hij geeft zelf het antwoord: ‘Voor een stabiele symbiose moet je de ander iets geven. Er moet sprake zijn van wederzijds voordeel.’ Uiteindelijk kunnen twee soorten soms niet meer zonder elkaar. Zie bijvoorbeeld koraal en algen. ‘Koraalpoliepen kunnen beschikken over de organische stoffen die algen produceren, terwijl de algen zich voeden met de afvalproducten van het koraal. Als de algen verdwijnen, gaan de koraalpoliepen ook dood.’ Zo innig is de relatie tussen het Verenigd Koninkrijk en de Europese Unie nog niet. ‘Misschien geldt dat wel voor de kernlanden zoals de Benelux, Frankrijk en Duitsland, maar nog niet voor de EU als geheel.’ Hij raadt Brussel aan goed na te denken over zowel de voordelen die Groot-Brittannië heeft van het EU-lidmaatschap, als de voordelen voor continentaal Europa.

Literair historicus Menno Spiering, auteur van A Cultural History of British Euroscepticism, voorspelt inderdaad dat Europese politici alles op alles zullen zetten om die voordelen te benadrukken. ‘David Cameron moet een politieke deal krijgen. Dus komt er een deal. Daar steek mijn hand voor in het vuur.’ Of dat voldoende is, betwijfelt hij. ‘We moeten ook naar de sociale aspecten kijken. Veel Britten voelen zich geen Europeaan. Afscheid nemen van de EU kost ze geen enkele moeite.’ De vluchtelingencrisis vormt momenteel de grootste reden om voor een Brexit te stemmen, zegt Spiering. ‘Britten hebben de indruk dat de EU de crisis verergert, waardoor meer vluchtelingen naar Groot-Brittannië komen om gebruik te maken van de sociale voorzieningen.’ Om een Brexit te voorkomen, zou Brussel de vluchtelingencrisis kunnen oplossen – ‘maar dat gaat natuurlijk niet gebeuren.’ Een andere strategie is het voeren van een angst-campagne, waarbij Brussel de Britten voorspelt dat een vertrek hen miljarden kost. Geen goed idee, denkt Spiering. In dat geval herleeft de spirit of Dunkirk: ‘Dan zeggen de Britten: in de oorlog hebben we onszelf prima kunnen redden. Ook nu kunnen wij die Duitsers verslaan.’

De specialist in Brits euroscepticisme ziet eigenlijk maar één oplossing: ‘Een We Love The Brits-campagne. Europeanen zouden een open brief kunnen schrijven: wij houden van jullie! Wij hebben het Britse tegenwicht tegen Duitsland en Frankrijk nodig. Blijf bij ons!’ Spiering denkt dat een dergelijke campagne van Europese burgers kan helpen. ‘Dat zag je ook bij het Schotse referendum voor onafhankelijkheid. Je vangt meer vliegen met stroop dan met azijn.’

Uit onderzoek van communicatiewetenschapper Katjana Gattermann blijkt dat Britse kwaliteitskranten weinig aandacht besteden aan Europese politici vergeleken met kranten in Nederland, Frankrijk en Duitsland. ‘Hun eigen Europarlementariërs komen zelden in het nieuws, behalve de meest eurosceptische: Nigel Farage.’ Volgens Gattermann zouden Britse journalisten het nieuws over Europa minder institutioneel en meer persoonlijk moeten maken. ‘Mijn hypothese is dat meer media-aandacht voor individuele Britse europarlementariërs een positief effect zou hebben op de houding van de bevolking ten opzichte van Europa. Maar ik moet hier nog onderzoek naar doen.’ 

Maarten Hillebrandt, jurist op het gebied van Europees recht, meent dat we weinig of niets hoeven te doen om een Brexit te voorkomen. Hij heeft de polling data geanalyseerd. Britten die jonger dan vijftig, hoogopgeleid of welvarender zijn, zijn overwegend vóór een EU-lidmaatschap. Oudere, lager opgeleide of armere Britten zijn in kleine meerderheid tegen. Ook Londenaren en Schotten, samen goed voor een vijfde van de stemmen, zijn overwegend pro-EU. ‘Wanneer de bevolkingssamenstelling van de twee kampen wordt afgezet tegen de kans dat ze naar de stembus gaan, komt het pro-EU kamp op meerderheid.’ Merkwaardig genoeg dreigt juist Zuid-Engeland, dat het meest afhankelijk is van de Europese handel, voor een Brexit te stemmen. ‘Het ligt voor de hand dat ook zij straks tot inkeer komen.’ De rest van Europa moet zich niet te veel roeren, zegt Hillebrandt. Sterker nog: dat werkt averechts. ‘Het zal door de nationalisten worden uitgelegd als ongewenste beïnvloeding. Dat kan passieve pro-Brexit’ers mobiliseren alsnog tegen te gaan stemmen.’

Hoogleraar big data ecosystems Sander Klous vraagt zich af of we een Brexit überhaupt moeten willen voorkomen. ‘De laatste jaren blijkt dat de Europese economie een complex beest is, een systeem dat we nog maar nauwelijks begrijpen. Als andere systemen te complex worden, proberen we ze over het algemeen ook in losse stukjes te hakken om de beheersbaarheid te vergroten. Denk bijvoorbeeld aan softwareontwikkeling, waar grote complexe applicatielandschappen bestaan uit allemaal kleine modules die relatief onafhankelijk van elkaar opereren.’ Klous memoreert ook fijntjes aan de maatschappelijke roep om banken die “te groot zijn om te falen” op te knippen.

In de tweede plaats, zegt Klous, is de wens wel of geen onderdeel van de Europese Unie uit te maken niet gebaseerd op enkel financiële belangen. ‘Met behulp van Big Data analyses kunnen we meer inzicht verkrijgen in gedrag. Het zou interessant zijn om eens vanuit een holistische benadering te kijken naar de wenselijkheid van een Brexit. Wellicht blijkt dat het weliswaar financieel onaantrekkelijk is, maar vanuit culturele, sociale of logistieke overwegingen en risicomanagement een briljant idee.’ Niet dat hij per sé voor een Brexit is, zegt Klous, ‘maar ik zou de gevolgen van die beslissing wel eerst beter willen begrijpen.’